ΠΟΛΥ ΚΟΥΛ / ΕΛΣΑ ΘΕΟΔΩΡΟΥ
Jane Goodall
Η επιστήμονας που μας έμαθε να βλέπουμε τα ζώα αλλιώς!
Λίγοι άνθρωποι άφησαν το αποτύπωμά τους στην ιστορία όχι μόνο με το ερευνητικό τους έργο, αλλά και με τον τρόπο που προσεγγίζουν ευρύτερα την επιστήμη και τον κόσμο γύρω τους. Μία από αυτούς είναι χωρίς αμφιβολία και η πολυαγαπημένη Jane Goodall, που λίγους μήνες πριν έκλεισε αισίως τα 91 της έτη! Η δουλειά της δεν μας χάρισε απλώς νέα δεδομένα στη μελέτη των πρωτεύοντων, αλλά άλλαξε ριζικά τον τρόπο που κατανοούμε τα ζώα — και κατ’ επέκταση, εμάς τους ίδιους!
Όταν η Jane επισκέφτηκε για πρώτη φορά την Τανζανία (τη δεκαετία του ’60) για να μελετήσει τους χιμπατζήδες που ζούσαν στη ζούγκλα, η αντίληψη που υπήρχε στην επιστημονική κοινότητα για τα ζώα ήταν πολύ διαφορετική από την τωρινή! Μέχρι τότε υπήρχε ένας «σαφής» διαχωρισμός ανάμεσα στους ανθρώπους και στα ζώα, που βασιζόταν κυρίως στο ότι εμείς —σε αντίθεση με άλλους έμβιους οργανισμούς— έχουμε συγκροτήσει οργανωμένες κοινωνίες και διαμορφώνουμε το περιβάλλον μας σύμφωνα με τις ανάγκες μας. Οι άνθρωποι πίστευαν ότι τα ζώα είναι οργανισμοί —λιγότερο ή περισσότερο εξελιγμένοι— που λειτουργούν απλοϊκά, με βάση το ένστικτο της επιβίωσης, ενώ η χρήση εργαλείων θεωρούνταν αποκλειστικά ανθρώπινο χαρακτηριστικό.
Η Jane όμως, χωρίς να έχει εξαρχής κάποια ιδιαίτερη πανεπιστημιακή μόρφωση, αλλά με αστείρευτη περιέργεια και γνήσια αγάπη για τα ζώα, ήρθε και τα ανέτρεψε όλα! Δεν ακολούθησε τα αυστηρά επιστημονικά πρωτόκολλα της εποχής της, αντιθέτως έκανε κάποιες «ανορθόδοξες» επιλογές, που της βγήκαν σε καλό! Το πάθος της για τα ζώα την οδήγησε στο να συνεργαστεί με τον διάσημο ανθρωπολόγο Louis Leaky, ο οποίος την στήριξε στο ξεκίνημά της και την ενθάρρυνε να χαράξει τη δική της διαδρομή! Βλέπετε, ο Louis πίστευε ότι η «φρέσκια» και ανεπηρέαστη ματιά της στα πράγματα θα μπορούσε να προσφέρει πολλά στην επιστήμη—και είχε δίκιο!
Έτσι, λοιπόν, η Jane βρέθηκε στο Εθνικό Πάρκο Γκόμπε, ένα μοναδικό οικοσύστημα στο οποίο ζούσαν ελεύθερα κάθε λογής ζωάκια, μεταξύ των οποίων και ένας μεγάλος αριθμός χιμπατζήδων! Εκεί, ξεκίνησε να μελετά τους στενότερους εξελικτικά συγγενείς του ανθρώπου στο φυσικό τους περιβάλλον, έκανε για ατελείωτες ώρες και πολλά χρόνια αυτό που λέμε «επιτόπια παρατήρηση»! Μπορεί αυτή η μεθοδολογική επιλογή να μας φαίνεται πλέον συνηθισμένη, αλλά τότε κάθε άλλο παρά δεδομένη ήταν! Ίσα ίσα, η γνώση που είχαν οι επιστήμονες για τα «άγρια» ζώα προερχόταν κυρίως από την παρατήρησή τους σε
εργαστήρια και ζωολογικούς κήπους, πίσω από κάγκελα δηλαδή και μέσα σε κλουβιά! Πέρα από τα ηθικά και δεοντολογικά ζητήματα που δημιουργεί μια τέτοια επιλογή, σήμερα θα αναρωτιόμασταν και το εξής: μπορούμε άραγε να έχουμε μια σωστή εικόνα για τη συμπεριφορά των ζώων όταν τα μελετάμε μόνο σε «αφύσικες» για αυτά συνθήκες; Μήπως το να παρατηρούμε κάποιο άτομο —ανθρώπινο ή μη— όταν αυτό είναι υπό περιορισμό, κρύβει τον κίνδυνο να βγάλουμε λάθος συμπεράσματα;
Το να ζει με τα ζώα στη φύση και να τα παρατηρεί παρεμβαίνοντας όσο το δυνατόν λιγότερο δεν ήταν το μόνο αντισυμβατικό πράγμα που έκανε η Jane Goodall. Ακόμα πιο τολμηρή — έως και «αντιεπιστημονική» — φάνηκε στους συναδέλφους της η επιλογή της να δίνει στους χιμπατζήδες που μελετούσε κανονικά ονόματα, αντί για κωδικούς ή αριθμούς! Μέχρι τότε η κυρίαρχη αντίληψη ήταν ότι οι ερευνητές/τριες πρέπει να προσπαθούν όσο μπορούν να κρατήσουν μια συναισθηματική απόσταση από το «αντικείμενο» της μελέτης τους και οι σχέσεις τους να είναι αυστηρά οριοθετημένες, ώστε να μην επηρεάζεται η κρίση τους ή το αποτέλεσμα της έρευνας. Για την Jane όμως οι χιμπατζήδες που μελετούσε δεν ήταν απρόσωπα πειραματικά υποκείμενα, αλλά ξεχωριστά άτομα, το καθένα με τον δικό του μοναδικό χαρακτήρα, με άλλες συνήθειες και συναισθήματα! Και ως ξεχωριστά άτομα, άξιζαν και ξεχωριστά, «ανθρώπινα» ονόματα, όπως ο Ντέιβιντ ο Ψαρογένης, ο Μάικ, η Ζιζί, η Φλο και πολλά ακόμη! Αυτή η γλυκιά κίνηση προκάλεσε σούσουρο στην επιστημονική κοινότητα, που την κατηγόρησε για έλλειψη αντικειμενικότητας και «ανθρωπομορφισμό», δηλαδή το σφάλμα του να αποδίδουμε ανθρώπινα χαρακτηριστικά στα ζώα…
Και για να είμαι δίκαιη, είναι μια κριτική που θα μπορούσε να έχει μια βάση, αν δεν προερχόταν στην πραγματικότητα από μια πολύ στενή αντίληψη του τι σημαίνει «ανθρώπινο» χαρακτηριστικό! Θυμάστε που στην αρχή είπαμε ότι οι κοινωνικές σχέσεις θεωρούνταν προνόμιο αποκλειστικά των ανθρώπων; Ε λοιπόν, η έρευνα της Jane αποκάλυψε ότι οι χιμπατζήδες δεν είναι μοναχικά ζώα, αλλά σχηματίζουν πολύπλοκες κοινωνικές δομές! Στην καθημερινότητά τους θα δούμε μητέρες να φροντίζουν τα μικρά τους, νεαρά άτομα να παίζουν μεταξύ τους, μέλη της ομάδας να βοηθούν το ένα το άλλο και να εκδηλώνουν με τις πράξεις τους στοργή και αλληλεγγύη! Στην άλλη όψη του ίδιου νομίσματος, θα παρατηρήσουμε και συμπεριφορές επιθετικές, ακόμα και βίαιες—ιδιαίτερα όταν οι χιμπατζήδες θέλουν να διασφαλίσουν την κυριαρχία τους σε ένα μέρος ή απειλείται η θέση τους στην ιεραρχία της ομάδας! Με λίγα λόγια, η κοινωνική ζωή των χιμπατζήδων είναι περίπλοκη και έχει στοιχεία τόσο σύγκρουσης όσο και συνεργασίας, όπως άλλωστε έχει και η δική μας συνύπαρξη στις ανθρώπινες κοινωνίες!
Σιγά σιγά, λοιπόν, το όριο του τι είναι «ανθρώπινο» και τι όχι άρχιζε να θολώνει λιγάκι… Οι ομοιότητές μας με τους χιμπατζήδες δεν σταματούν τελικά στα κοινά μας γονίδια, αλλά συνεχίζουν και στην κοινωνική μας συμπεριφορά, τη νοημοσύνη και τα συναισθήματα που εκφράζουμε! Από ό,τι φαίνεται ο άνθρωπος δεν είναι το μοναδικό ον στον πλανήτη που έχει την ικανότητα λογικής σκέψης και επικοινωνίας, ούτε το μοναδικό ον που νιώθει, για παράδειγμα, χαρά και λύπη.
Και μαντέψτε: δεν είναι καν το μοναδικό ον που κατασκευάζει εργαλεία, όπως με τόση σιγουριά και αλαζονεία πιστεύαμε κάποτε! Η Jane Goodall ήταν η πρώτη που το απέδειξε με τη δουλειά της! Παρατήρησε ότι οι χιμπατζήδες όχι απλώς δεν είναι αυστηρά χορτοφάγοι όπως νομίζαμε, αλλά φτιάχνουν και χρησιμοποιούν εργαλεία (όπως κλαδιά που έχουν κόψει από τα δέντρα και τα έχουν ξεφλουδίσει για να γίνουν ξύλινα ραβδιά) για να ξετρυπώσουν τους τερμίτες από τις φωλιές τους και να τους φάνε! Και ενώ μέχρι τότε αυτό που επισφράγιζε τη μοναδικότητα του ανθρώπινου είδους ήταν ότι είχε την ικανότητα να κατασκευάζει εργαλεία και να αποκτήσει κατά συνέπεια αυτό που λέμε «πολιτισμό», η νέα αυτή ανακάλυψη έκανε τον Louis Leaky να δηλώσει ότι «Πρέπει τώρα να επαναπροσδιορίσουμε το τι είναι ο άνθρωπος, τι είναι ένα εργαλείο, ή διαφορετικά να αποδεχθούμε τους χιμπαντζήδες ως μέλη του ανθρώπινου είδους!». Φανταστείτε λίγο πόσο σοκαριστική ήταν μια τέτοια σκέψη!
Η συνεισφορά της Jane Goodall στην επιστήμη δεν περιορίζεται σε καμία περίπτωση σε όσα ανακάλυψε για τους χιμπατζήδες και γενικότερα για τα πρωτεύοντα θηλαστικά. Η ξεχωριστή της προσέγγιση άλλαξε όχι μόνο την ίδια τη μεθοδολογία της έρευνας στα ζώα, αλλά και το πώς οι άνθρωποι αντιλαμβανόμαστε τον φυσικό κόσμο! Η ίδια δεν σταμάτησε ποτέ να αγωνίζεται για τη διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος και αφιέρωσε τη ζωή της στην προστασία των ζώων, που κινδυνεύουν από την αποψίλωση των δασών, το παράνομο εμπόριο και γενικότερα την ανθρώπινη δραστηριότητα. Πώς να μείνεις αδιάφορη άλλωστε απέναντι σε τέτοια ζητήματα, όταν έχεις περάσει δεκαετίες ολόκληρες ανάμεσα σε πλασματάκια που σε εμπιστεύονται και σε αποδέχονται σχεδόν ως μέλος της κοινότητάς τους; Η Jane Goodall έβαλε τις βάσεις για το πώς γίνεται σήμερα η μελέτη της συμπεριφοράς των πρωτευόντων και έδωσε έμπνευση σε πολλές γενιές επιστημόνων που την ακολούθησαν. Για μένα όμως, η πιο σημαντική και συγκινητική στιγμή της Jane είναι η εικόνα ενός θηλυκού χιμπατζή που την παίρνει αγκαλιά, λίγο πριν αφεθεί και πάλι ελεύθερος στη φύση από την ομάδα που τον φρόντιζε μέχρι να γιατρευτούν οι πληγές του. Και αυτή η σκηνή λέει νομίζω πολλά—και για την Jane, και για τους χιμπατζήδες!
Αν σου αρέσει να διαβάζεις άρθρα σαν και αυτό ΚΑΝΕ ΣΥΝΔΡΟΜΗ στο ✨Πολύ Κουλ Περιοδικό Γνώσεων✨ και κάθε τρίμηνο θα έρχεται στην πόρτα σου ένα τεύχος γεμάτο με
γεωγραφία, ταξίδια, νέα από τον κόσμο, ιστορία, τεχνολογία, διάστημα, φυσικά φαινόμενα, ζώα, φυτά, χημεία, φυσική και ένα σωρό άλλες γνώσεις που αξίζει να αποκτήσεις!
